 |
Definities
 |
Symbool
Het woord ‘symbool’ komt van het Griekse ‘sum-balein’ dat samen-brengen betekent. Meer bepaald gaat het om het samenbrengen van de twee helften van een eerder gebroken scherf. Bij het sluiten van een contract werd aan elk van beide partijen één van beide scherfhelften overhandigd als herkenningsteken (sym-bolon). Omdat de breeklijn of ruptuur zo uniek is, kan die kleinere scherf onmogelijk nagebootst en vervalst worden, wat toeliet om ze te laten fungeren als juridisch bewijs van het contract.
Zo verwijst een concreet waarneembaar voorwerp (de betekenaar) naar een abstract begrip (het betekende). Die verwijzing wordt mogelijk gemaakt door een bepaald inhoudelijk verband tussen het concrete object en het abstracte begrip. Het symbool staat aldus voor een begrip.
Er wordt een onderscheid gemaakt tussen natuurlijke en gecodeerde symbolen.
Een natuurlijk symbool bevat minstens één concrete, ‘letterlijke’ eigenschap die je figuurlijk terugvindt bij het begrip waarvoor het staat.
|
|
 voorbeeld:
één van de eigenschappen van de hond is het volgen van zijn meester. Trouw houdt o.m. het met interesse volgen van wat de partner ter harte gaat. Vandaar dat de hond symbool wordt van de trouw. Antwerpen, O.-L.-Vrouwekathedraal, grafmonument Isabella van Bourbon
|
|
Een gecodeerd symbool daarentegen is gebaseerd op afspraken, conventies, codes die meestal gebaseerd zijn op functioneel gebruik van dat voorwerp, of op bepaalde literaire bronnen zoals bv. de bijbel.
|
|
voorbeeld: het anker als symbool van de hoop heeft op zich geen eigenschappen die naar de hoop verwijzen. Maar het verwijst naar de zeelieden die de hoop koesteren om in hun veilige thuishaven te geraken. Daarom spreekt men in dit geval van een gecodeerd symbool. Het anker heeft op zich geen concrete eigenschappen die naar het begrip Hoop verwijzen. Het verwijst wél naar het gebruik van de zeelieden die hopen om veilig in de thuishaven voor anker te gaan.
 voorbeeld: er bestaat geen aparte soort duif die in aanmerking komt als ‘vredesduif’. Wél is er in de literaire bron van de bijbel, meer bepaald in het Genesisverhaal sprake van een duif die na de zondvloed met een olijftakje terugkeert naar de ark van Noach en aldus een teken aan de hemel is van verzoening tussen God en de mensen, en dus van vrede. Antwerpen, Sint-Michielskerk, mozaïek
|
|
Een en hetzelfde object heeft meerdere concrete eigenschappen of kan in verschillende omstandigheden anders aangewend worden. Daarom kan een en hetzelfde voorwerp ook meerdere symbolische betekenissen dragen. De betekenis van een symbool-object hangt dus af van de context, de periode en de plaats waarin het gebruikt wordt.
|
|
voorbeeld: als natuurlijk symbool staat vuur – positief – voor vurigheid, enthousiasme, inspiratie, maar kan ook – tegenovergesteld in negatieve zin fungeren als symbool van brand, vernieling, pijn, bv. in de hel.
 voorbeeld:
de haan die bij een biechtstoel staat, verwijst – als gecodeerd symbool – naar het berouw van Petrus, zoals het in de bijbel verteld wordt, terwijl hij op een kerktoren – als natuurlijk symbool – staat voor waakzaamheid en – net als de klokken – oproept. Antwerpen, Sint-Andrieskerk, beeld H. Petrus door Artus I Quellin
|
|
Symbolische voorstelling
Wanneer verscheidene symbolen gecombineerd worden spreken we van een symbolische voorstelling.
|
|
voorbeeld: vanitas-taferelen waarbij meerdere symbolen van vergankelijkheid samen voorkomen zoals doodshoofd, zandloper, bloemen, zeepbellen, kaars.
|
|
Attribuut
Het symbool kan volledig zelfstandig staan, en vervangt het begrip waarvoor het staat. Het attribuut daarentegen, van het Latijn ad-tribuere, toekennen aan, staat nooit alleen maar steeds als herkenningsteken bij een persoon. Het is een plant, dier of voorwerp dat bij een persoon gevoegd wordt dat die persoon helpt te identificeren, maar niet kan vervangen. In sommige gevallen worden er zelfs meerdere attributen toegevoegd om de identificatie te vergemakkelijken. Attributen worden gehaald uit de geschiedenis, de legenden of de betekenis van de figuur. Let op: alle symbolen kunnen als attribuut dienen, maar niet alle attributen zijn symbolen.
|
|
voorbeeld: het lam– is omwille van de zachte vacht – het natuurlijke symbool van de zachtmoedigheid. Omwille van haar naam wordt de martelares Sint-Agnes (lat. agnus, lam) voorgesteld als een jong meisje vergezeld van een lammetje. Dit lammetje is haar attribuut, maar als het lam alleen staat, zal het nooit naar haar verwijzen, wél naar de zachtmoedigheid óf naar de veel voornamere Christus, het Lam van God.
|
|
Er is ook een verschil te maken tussen persoonlijke en algemene attributen.
|
|
voorbeeld: het lam is het persoonlijk attribuut van de Heilige Agnes, maar de palmtak is het attribuut van alle martelaren.
|
|
Personificatie
Een personificatie is een persoon die in de plaats van een abstract begrip wordt gehanteerd. Personificaties zijn herkenbaar aan hun attributen.
|
|
voorbeeld: Cupido, met pijl en boog, is een personificatie van de Liefde.
|
|
Allegorie
Wanneer verschillende personificaties samen optreden in een handeling is er sprake van een allegorie.
|
|
voorbeeld: de Tijd onthult de Waarheid.
|
|
Type en prefiguratie
Een type is iemand die een ander persoon voorafbeeldt zoals een prefiguratie een gebeurtenis is die verwijst naar iets wat in de toekomst zal gebeuren. Meestal zijn het taferelen uit het Oud Testament die als prefiguratie dienen voor een tafereel uit het Nieuw Testament. Het geheel van verbanden heet de typologie.
|
|
 voorbeeld:
de oprichting door Mozes van de koperen slang aan een stok is een prefiguratie voor Christus die aan het kruishout wordt gehangen. Antwerpen, Sint-Michielskerk, mozaïek
|
|
|
 |
|
